|
|
ماهي قرمز
ميهمان کوچک آسماني بر سفره هفت سين
پژوهش و نگارش:
دکتر شاهين سپنتا
درودی چو بوی خوش نوبهار / به یاران آزاده در هر دیار
درودی به سبزه ، درودی به خاک / درودی به میخانه انگور
و تاک
درودی به آتش ، به نوروز و نور / درودی به ماهی و تنگ
بلور
درودی به آیینه و روشنی / به جان های پاک و پرستیدنی
به آزادگان فارق از هست و بود / درود و درود و درود و
درود
نوروز یکی از زیباترین و ماندگارترین آیین های
ایرانیان و ایرانی تباران است که در گستره جهانی
برگزار می شود و مجموعه آیین های نوروزی از حاجی فیروز
و چهارشنبه سوری و خانه تکانی تا سفره هفت سین و دید و
بازدید و سیزده به در ، در هر گوشه از سرزمین های
ایرانی ، با تفاوت هایی پاس داشته می شود . برپایی
سفره هفت سین یکی از این آیین های زیباست و مردمان
هرگوشه از این سرزمین پهناور با ذوق و سلیقه خود آن را
می چینند و در هنگام لحظه تحویل سال بر پایش می
نشینند. امروزه سبزه و سماق و سمنو و سیب و سرکه و سیر
و سنجد که همگی خوراکی و با منشاء گیاهی هستند از
اجزای ثابت و نمادین « هفت سین » در آمده اند اما
افزون بر « هفت سین » نامبرده ، « سفره نوروزی » یا «
سفره هفت سین » اجزای دیگری نیز دارد . برخی دیگر از
پیوست های سفره هفت سین همچون آیینه و آب و سرکه و شمع
و سکه و ماهی قرمز و نان ، سبزی ، شیرینی ، تخم مرغ
رنگ کرده و گل سنبل ( یا شب بو ) و شیرینی و کتاب و
... هریک به نوبه خود بر زیبایی این خوان نوروزی می
افزایند و مردم آن ها را به عنوان نماد بر سر سفره می
گذارند. اما ماهی قرمز کوچک این میهمان همه ساله سفره
هفت سین بسیاری از خانواده های ایرانی که کوچک تر ها
خیلی به آن علاقه دارند ، چند سالی است که مورد غضب
قرار گرفته و در هنگام نوروز از سوی برخی افراد هشدار
هایی بی پایه در مورد خطرات ناشی از نگهداری « ماهی
قرمز » سفره هفت سین برای خانواده ها در نشریات منتشر
می شود و برای بیشتر موجه نشان دادن این هشدارهای غیر
علمی از توجیهات و توضیحات به ظاهر فرهنگی نیز استفاده
می شود.
این هشدار ها برای نخستین بار در سال 1381 خورشیدی از
سوی دبیر سازمان غیردولتی « مهر ایران » مطرح شد. پس
از آن با پیگیری این گروه ، هرسال مطالبی درباره خطرات
ناشی از ماهی قرمز در روزنامه های پرشمارگان منتشر شد
و برخی از ادارات دولتی نیز شتاب زده به تائید این
دیدگاه ها پرداختند. برای نمونه در یکی از این مطالب
از قول دبیر انجمن « مهر ایران » آمده بود : « ويروس
سالمونلا با ۲۵ هزار زيرگونه از طريق كوچک ترين خراش
بر انگشتان و تماس با آب تنگ ماهى آلوده به اين ويروس
، قابل انتقال است. عفونت هاى حاد دستگاه گوارش با
علايم اسهال خونى، استفراغ، تب شديد، درد بدن، اختلال
دستگاه تنفسى و تضعيف سيستم دفاعى بدن از عوارض این
ویروس است... » وی همچنین با اشاره به سایر بیماریهای
قابل انتقال از ماهی به انسان ( البته از دیدگاه خودش
) تصریح کرد : « پیستوریازیس بیماری پوستی خطرناکی است
که از دیرباز به وفور در ایران دیده شده و به طور جدی
در حال افزایش است. این بیماری درمانی نداشته و به مرگ
بیمار منجر میشود. » پس از انتشار این مطالب در
بسیاری از روزنامهها و خبرگزاریها موجی از نگرانی و
ابهام در اذهان مردم شکل گرفت . در پی آن ، مدیرکل
دامپزشکی استان تهران با تجدید نظر در مواضع شتاب زده
قبلی اعلام کرد : « در ماهیهای قرمز هیچگونه ابتلا
به بیماری یا ویروس مشاهده نشده است و مردم از این
بابت هیچ نگرانی نداشته باشند و مردم میتوانند به
راحتی برای تزیین سفره هفتسین سال نو ماهی قرمز
خریداری کنند. » اما دبیر انجمن « مهر ایران » دوباره
با ارائه آماری شگفت آور نوشت : « سالمونلوز و سل
پوستی که به وسیله این آبزیان منتقل میشوند، هر ساله
موجب مرگ چهار تا شش میلیون آمریکایی میشوند. » البته
او از منابع سخن خود نام نبرد و توضیح نداد که چگونه
مرگ سالانه شش میلیون نفر بر اثر این بیماری های مورد
ادعا ، در یک کشور که از بالاترین سطح استاندارد
بهداشت برخوردار است تاکنون مورد برخورد جدی سازمان
های متولی بهداشت در جهان قرار نگرفته است ؟
در ادامه به نمونه ای دیگر از نوشتارهای شبه
ژورنالیستی غضب آلود درباره ماهی قرمز اشاره می کنم و
سپس نکاتی را در پاسخ به نویسندگان محترم آن یادآور می
شوم . در یکی از این مطالب با عنوان « سه دلیل مهم
برای این که دیگر ماهی قرمز نخریم » چنین آمده است :
« 1- به خاطر سلامتی خودتان و خردسالان : ماهى قرمز به
دليل نوع نگهدارى و شرايط ويژه توزيع و خريد و فروش،
منبعى براى انتقال ويروس سالمونلا و بیماری پوستی
خطرناک پيستوريازيس میباشد. ويروس سالمونلا با ۲۵
هزار زيرگونه از طريق كوچكترين خراش بر انگشتان و تماس
با آب تنگ ماهى آلوده به اين ويروس، قابل انتقال
است.عفونت هاى حاد دستگاه گوارش با علايم اسهال خونى،
استفراغ، تب شديد، درد بدن، اختلال دستگاه تنفسى و
تضعيف سيستم دفاعى بدن از عوارض این ویروس است.
پيستوريازيس بيمارى پوستى خطرناكى است كه از ديرباز به
وفور در ايران ديده شده و به طور جدى در حال افزايش
است. اين بيمارى در گذشته به مرض پولک ماهى معروف بوده
كه پس از گسترش بيمارى و نمايش علائم هم به سختى تشخيص
داده مى شده است.در موارد گسترش متوسط و پيشرفته كه
زخم هاى پوستى به صورت پولک ماهى با خونريزى هاى
عفونى، سراسر بدن بيمار را فرا مىگيرد، ديگر راهى
براى درمان نيست و به مرگ بيمار منجر مىشود. اين
ويروس از طريق كوچك ترين خراش بر انگشتان و تماس با آب
تنگ ماهى آلوده به اين ويروس، قابل انتقال است.
2- به خاطر نجات جان میلیونها ماهی : سالانه بين ۳ تا
۵ ميليون قطعه ماهى قرمز بين ۱۵ اسفند تا ۱۵ فروردين
كشته مىشوند. ماهىهايى كه خانوادهها براى ايام عيد
خريدارى كرده و به منازل خود مىبرند ماهىهاى سكته
كرده و بيمار هستند. این ماهیها در حين انتقال به
دليل تكان هاى شديد سكته كرده و درصد قابل توجهى از آن
ها مى ميرند. بقیه آن ها نیز در خانه خریداران به دلیل
بیماری و یا آب کلردار از بین میروند.
3- به خاطر حفظ فرهنگ باستانیمان : ماهی قرمز هیچ
جایی در فرهنگ ایرانی و باستانی ما ندارد، این ماهی که
یکی از نمادهای فرهنگ چین میباشد در حدود 100 سال پیش
بخاطر اسم عربی آن ( سمک ) به عنوان یک سین وارد سفره
ما ایرانی ها شد؛ این ماهی در فرهنگ چین نمادی از مرگ
است که چینیها با آزاد ساختن آن در رودخانهها حیات
را به خانه خود بازمیگردانند. در تابلوی نقاشی "هفت
سین" اثر حسین احیاء در کاخ گلستان نیز اثری از ماهی
قرمز مشاهد نمیشود. »
1 - بیماری های یادشده از راه ماهی قرمز منتقل نمی
شوند : در مورد سالمونلوز ، این دوستان بهتر است
بدانند که سالمونلا ویروس نیست . سالمونلا یک باکتری
است که می تواند به صورت طبیعی به عنوان فلور روی پوست
آبزیان پیدا شود. اما تنها در شمار بالا و هنگامی که
از راه دهان وارد دستگاه گوارش انسان شود ، می تواند
بیماری زا باشد که البته این مورد درباره ماهی قرمز
بعید است و تا کنون هیچ مرجعی در کشور گزارشی علمی از
ابتلاء تک گیر یا همه گیر به سالمونلوز با منشاء ماهی
قرمز منتشر نکرده است . عفونت با باكتری سالمونلا می
تواند پس از خوردن غذاهايی مانند گوشت ، مرغ ،
شير تازه يا تخم مرغ خام يا آشاميدن آب آلوده
به باكتری روی دهد ولی پختن كامل ، آن را از
بين می برد. همهگيریهای سالمونلایی معمولاً
هنگامی روی می دهد كه افراد زيادی از يک غذای
آلوده مشترک مثلاً در سفرهای تفريحی، اجتماعات
مردمی يا رستورانها استفاده كنند. همچنین بیماری «
پسوریازیس » نیز بیماری ویروسی نیست و توسط ماهی به
انسان سرایت پیدا نمی کند . پسوریازیس یک بیماری « خود
ایمنی » یا « اتو ایمیون » می باشد که به صورت ژنتیکی
انتقال می یابد و از انسانی به انسان دیگر نیز به صورت
افقی قابل انتقال نیست. اطلاق اصطلاح « پولک ماهی »
نیز صرفا به خاطر بروز ضایعات پاپولی و پلاک های قرمز
رنگ قرینه همراه با پوسته های چسبنده و نقره ای رنگ
پولک مانند شبیه به پولک ماهی در سطح پوست ( در فرم
معمولی پسوریازیس ) است و هیچ ارتباط دیگری به ماهی یا
پولک آن ندارد. یکی دیگر از بیماری ها که برخی از
مخالفان ماهی قرمز به آن اشاره کرده اند « سل پوستی »
است. این بیماری در انسان توسط مایکوباکتریوم هایی به
نام M. bovis و M. tuberculosis ایجاد می شود. در حالی
که مایکوباکتریوم های عامل بیماری « سل ماهی » در ماهی
ها M .marinum aronson و M. pisscium و M.
platypoecilis و M. anabanti و M. fortuitum می باشند
و تنها دو گونه از مایکوباکتریوم ها یعنی «
مایکوباکتریوم مارینوم » و « مایکوباکتریوم فورچوئی
توم » عامل بیماری زئونوز هستند که این دو
مایکوباکتریوم نیز از ماهیان گرمابی و دریایی مانند «
ماهی روغن » یا «Cod » جدا شده اند و تا کنون گزارشی
از آلوده شدن به این مایکوباکتریوم ها با منشاء ماهی
قرمز ثبت نشده است. همچنین در مورد سالمونلوز و
پسوریازیس ، جامعه دامپزشکان ایران نیز طی بیانیهای
اعلام نمود که با توجه به اظهارنظرهای غیرکارشناسی
اخیر در خصوص بیماریزا بودن ماهیان قرمز کوچک که
اخیرا به وسیله برخی از اشخاص و مجامع مطرح و برای
شهروندان نگرانیهایی ایجاد کرده ، اعلام میشود که
بیماری پوستی پسوریازیس هیچ ارتباطی به ماهیان قرمز
ندارد. جامعه دامپزشکان ایران در این بیانیه همچنین
تاکید کرد که ماهیان قرمز ناقل باکتری سالمونلا
نیستند. این متخصصان نوشتند : « اگر چه انتقال باکتری
سالمونلا به عنوان یک بیماری مشترک میان انسان و حیوان
از طریق منابع آبی آلوده تحت شرایط خاصی وجود دارد،
اما احتمال انتقال آن از طریق ماهی غیر محتمل است. »
با این همه پیشنهاد می شود که به منظور رعایت بیشتر
حقوق ماهی های قرمز و رعایت بهداشت عمومی از سوی اداره
بهداشت ، اداره دامپزشکی و اداره شیلات با همکاری
انجمن حمایت حیوانات ، نظارت بیشتری بر مراکز پرورش و
فروش ماهی های قرمز صورت گیرد و در صورت امکان
دستفروشها ، سوپر مارکتها و گل فروشیها از فروش
ماهی قرمز منع شوند و تنها آبزی فروشی ها و یا مراکزی
که از کمیته مشترک نوروزی مراجع یاد شده موفق به اخذ «
مجوز فروش ماهی قرمز » شده اند ، امکان فروش ماهی قرمز
را داشته باشند.
2 – برای نجات ماهی قرمز به جای ترساندن مردم بر آگاهی
آن ها بیافزاییم : ماهی قرمز ، ماهی سرخ ، یا گلد فیش
( Gold fish = زر ماهی ، طلا ماهی ) یا ماهی حوض ، با
نام علمیCarassius Auratus از معمول ترین ماهی هایی
است که در منزل می توان از آن ها نگهداری کرد. این
حیوان کوچک خانگی که بسیار جذاب و دوست داشتنی است در
صورت مراقبت مناسب می تواند تا چند سال در کنار ما در
منزل زندگی کند. این ماهی قادر به تحمل آب کم اکسیژن و
بقاء و تولید مثل در آبگیرهای کوچک می باشد و می تواند
تا اندازه 40 سانتیمتر رشد کند. طول عمر 10 تا 20 ساله
برای این ماهی غیر معمول نیست. طول عمر بیش از 40 سال
نیز برای ماهی قرمز ثبت شده است. نگهداری درست و بدون
خطر ماهی قرمز به طوری که به قول برخی مدعیان به « قتل
عام گسترده » آن ها منجر نشود با ترساندن مردم ممکن
نمی شود و تنها با آگاهی دادن به مردم در زمینه
نگهداری درست از این ماهی ها امکان پذیر است . به
عبارت دیگر مهم ترین دلیل مرگ و میر بالای ماهیان قرمز
عدم آشنایی مردم با نحوه نگهداری و مراقبت از آن ها
است . بر خلاف آنچه که تصور می شود بسیاری از مردم
کشورمان اطلاعاتشان در مورد این جانور بسیار مختصر است
.ماهی قرمز نسبت به دیگر ماهیان زینتی مقاومت بالایی
دارد و در صورت رعایت نکاتی ساده و آسان می تواند سال
های زیادی عمر کند. برای دستیابی به این هدف ، انجمن
حمایت از حیوانات اصفهان به عنوان نمونه یکی از گروه
هایی که در این زمینه احساس مسئولیت می کند از نوروز
1382 تا کنون تلاش زیادی را برای افزایش اطلاعات مردم
در مورد نحوه نگهداری ماهی قرمز و نیز احترام به حقوق
این جاندار داشته است و بر این اساس تا کنون 3 دوره
طرح جمع آوری ماهی قرمز و کلاس های فراگیر آموزشی را
برپا نموده است . امسال نیز تعداد بسیار زیادی از
مهدکودک ها ، مدارس ، دانشگاه ها ، سازمان های غیر
دولتی ، ادارات ، فرهنگ سراها و مساجد زیر پوشش طرح
آموزشی « نگهداری از ماهی قرمز » قرار گرفتند .همچنین
چاپ و پخش بروشور ، پوستر و توزیع لوح فشرده ( CD ) «
نحوه نگهداری از ماهی قرمز » از دیگر برنامه های اجرا
شده به منظور حمایت از ماهی های قرمز است. این انجمن
همچنین اعلام کرد « ... در هر کجا از شهر اصفهان که
حداقل 15 نفر از شهروندان مایل به آموزش در این زمینه
باشند ، می توانند با ما تماس بگیرند و مدرسان ما در
کمتر از 48 ساعت به صورت داوطلبانه به محل آن ها
خواهند رفت. ضمن این که روزانه از طریق ایمیل
goldfish1385@gmail.com پاسخ گوی سوالات علاقه مندان
در مورد ماهی قرمز هستیم ».
انجمن حمایت از حیوانات اصفهان امسال با اجرای طرحی با
شعار « ماهی قرمز من باید زنده بماند » از مردم خواست
که پیش از خرید ماهی قرمز بر اطلاعات خود در مورد
نگهداری درست از آن بیافزایند . این انجمن در بخشی از
بیانیه ای که به همین منظور منتشر کرد ، تاکید نمود که
ماهی قرمز حق حیات و زندگی دارد و اگر برای سفره هفت
سین ماهی قرمز خریدیم باید کاری کنیم که این ماهی به
حیات خود ادامه بدهد . باید در مساله حمایت و حفاظت از
ماهی قرمز شهروندان و هموطنانمان را نیز سهیم کنیم و
از آن ها بخواهیم که در این مسیر به ما کمک کنند . این
گونه هر سال وضع ماهیان قرمز بهتر و بهتر می شود و
آمار تلفات آن ها رو به کاهش خواهد گذاشت و گرنه بیان
دلایلی که پایه و اساس درستی ندارد شاید در کوتاه مدت
تاثیر اندکی بگذارد ولی می تواند موجب بی اعتمادی مردم
را فراهم کند.
3 – نهادن ماهی قرمز بر سر سفره هفت سین بنیان فرهنگی
دارد : ماهی قرمز ، تاریخی چند هزارساله را پشت سر
نهاد تا به عنوان قدیمی ترین ماهی خانگی یا زینتی به
حوض خانه های مردم و آب نماهای عمومی راه یافته است و
مهمان کوچک نوروزی سفره های هفت سین ایرانیان شده است.
این ماهی برای نخستین بار در شرق آسیا و در کشور های
چین و ژاپن پرورش داده شد و به دستور امپراتوران چینی
برای پرورش این ماهی آبگیرهای مخصوص و یا حوضچه هایی
از جنس چینی می ساختند. چینی ها زمانی که در جستجوی
ماهی های پرورشی برای مصرف خوراکی بودند به آن
برخوردند. با اصلاح نژاد ، اندازه آن ها افزایش یافت
ولی پس از مدتی ، به خاطر زیبایی ظاهری ، آن ها تبدیل
به جانورانی تزئینی شدند و با توجه به ارزش اقتصادی آن
ها ، پرورش دهندگان سعی خود را متمرکز بر اصلاح نژاد و
بهتر شدن شکل ظاهری انواع « ماهی قرمز » کردند و رفته
رفته پرورش آن ها برای خوراک منسوخ گردید.هر چند که در
چین و بسیاری از نقاط دنیا تا مدت ها ، برخی به خوردن
آن علاقه نشان می دادند . برای نمونه در کتاب « مادة
الحیوة » که توسط « نورالله » آشپز شاه عباس صفوی در
سال 1003 هجری قمری نگاشته شده و در آن دستور پخت
انواع غذا ارائه شده است از پخت نوعی بریان پلوی
شاهانه یا « بریان پلاو » با گوشت « ماهی سرخ » که از
« شیروان » می آوردند ، سخن به میان می آید.
پرورش ماهی قرمز در چین و ژاپن برای مدت 700 سال ادامه
یافت و در سال های نخستین سده 17 میلادی ، نخستین ماهی
قرمز ها را با کشتی به کشور پرتغال بردند و از آن جا
به دیگر کشور های دنیا راه یافتند . در آن زمان این
ماهی به عنوان هدیه ای گران بها و ارزشمند از سوی
بزرگان و دارایان به همتایانشان در دیگر کشور ها پیشکش
می شد. در سال 1872 میلادی نخستین نمونه های ماهی قرمز
توسط « مارکیز دوپمپارد » به کشور فرانسه رسیدند و
فرانسوی ها آن را ماهی طلایی چین یا « Dorades de
Chine » نامیدند . در سال 1883 میلادی شمار 28 عدد
ماهی سرخ زنده از انواع دم چادری و تلسکوپی به همت
آقای «Paul Matte » که پرورش دهنده ماهی بود به آلمان
راه یافت . اطلاع دقیقی از زمان ورود نخستین ماهی های
قرمز به ایران در دست نیست اما شکی نیست که اجداد ماهی
های قرمز امروزی از چین به همه جای دنیا و از جمله
ایران آمدند .
درباره فلسفه نهادن ماهی قرمز برسر سفره هفت سین دلایل
گوناگونی را برشمرده اند اما به نظر این نگارنده ،
ماهی قرمز نماد برج « حوت » یا برج ماهی در « گاهشماری
هجری شمسی بُرجی » است که از سال 1259 هجری خورشیدی به
طور غیر رسمی در ایران رواج یافت و در سال 1289 هجری
خورشیدی ، طبق ماده 3 محاسبات عمومی ( مطابق دوم حوت
1289 ) دوره دوم مجلس شورای ملی ، تقویم رسمی ایران شد
و تا سال 1304 که گاهشماری هجری خورشیدی فعلی جایگزین
آن شد، رسمیت داشت و در افغانستان هنوز متداول است .
نام ماه های « گاهشماری هجری شمسی برجی » برگرفته از
نام 12 صورت فلکی منطقة البروج است و از همین روی «
بُرج » نامیده شده اند . نام برج های دوازده گانه به
ترتیب عبارت بودند از :« حمل ، ثور ، جوزا ، سرطان ،
اسد ، سنبله ، میزان ، عقرب ، قوس ، جدی ، دلو و حوت »
. اگرچه این نام ها عربی بودند اما ریشه کاملا ایرانی
داشتند و در برخی ار متون کهن که آگاهی هایی از ایران
باستان به ما می دهند ، می توان نام های ایرانی این
برج های دوازده گانه و نگاه ایرانیان به آن ها را به
خوبی دریافت . برای نمونه در کتاب « بندهش » که متنی
به زبان پارسی میانه ( پهلوی ساسانی ) است ، در بخش
دوم با عنوان « درباره فراز آفریدن روشنان » درباره
برج های دوازه گانه می خوانیم : « اورمزد در میان
آسمان و زمین روشنی را آفرید. [ نخست ] ستارگان اختری
و نیز نا اختری را ، سپس خ& | | 
